خانه / مذهبی / میزان مشارکت جوانان در مساجد

میزان مشارکت جوانان در مساجد

 

چکیده

هدف از پژوهش حاضر بررسی میزان مشارکت جوانان در مسجد با تأکید برخانواده است. برای تبیین مسئله وتعیین چارچوب نظری، از نظریات مشارکت و جامعه‌پذیری استفاده شده است. روش تحقیق این پژوهش‌، روش «کتاب خانه‌ای» و «پیمایشی» است و برای گردآوری اطلاعات میدانی، از ابزار پرسش نامه بهره گرفته شده است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها نیز از آزمون‌های T‌، F‌، شاخص‌های مرکزی، ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است. جامعه آماری تحقیق تمام دانشجویان دانشگاه اصفهان در سال تحصیلی 92-91 بودند که تعداد 384 نفر از طریق فرمول تعیین حجم نمونه «کوکران» به دست آمده است.

متغیّر‌های مستقل تحقیق عبارتند از: متغیّرهای زمینه‌ای (جنس‌، سن‌، رشته تحصیلی‌، محل زندگی‌، وضعیت تأهّل) و متغیّرهای مربوط به خانواده (پایگاه اجتماعی- اقتصادی‌، پای‌بندی دینی والدین‌، جامعه‌پذیری مذهبی، نگرش والدین نسبت به نهادهای دینی‌، نگرش والدین نسبت به مشارکت، اقناع‌گرایی خانواده، و نگرش فرد نسبت به مشارکت)، و متغیّر وابسته تحقیق مشارکت در مسجد است. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد متغیّر وابسته با متغیّر‌های مستقل (جنسیت‌، محل زندگی‌، جامعه‌پذیری مذهبی خانواده‌، نگرش فرد نسبت به مشارکت‌، نگرش خانواده نسبت به مشارکت‌، نگرش خانواده نسبت به نهادهای دینی) رابطه ای معنا‌دار داشته است.

کلیدواژه ها

مسجد‌؛ خانواده‌؛ مشارکت‌؛ جوانان

مقدّمه

از دیرباز، «مشارکت» یکی از اساسی‌ترین صورت‌های روابط اجتماعی بوده و به عنوان یکی از محورهای موضوعی و مفهوم اساسی در علوم انسانی تلقّی شده است که در معنای تخصصی و جدید، پدیده نوینی به شمار می‌رود که از نیمه دوم قرن بیستم و به ‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم، در حوزه علوم اجتماعی وارد شده و مطمح نظر جامعه‌شناسان قرا گرفته است. «مشارکت» با مفاهیمی همچون همبستگی‌، اعتماد‌، همکاری‌، تعاون‌ و انجمن پیوند دارد. این مفاهیم در بطن هر نوع جامعه انسانی قرار دارد. «مشارکت فعّالانه انسان‌ها در حیات سیاسی‌، اقتصادی‌، فرهنگی و تمامی ابعاد حیات است‌.

تشویق به مشارکت و تسهیل در فرایند تحقق آن، همواره منظور برنامه‌ریزان و مصلحان اجتماعی بوده است. (ساروخانی‌، 1370‌، ص521) اسلام نیز همواره به مسئله تعاون و همکاری توجه داشته و آیات و روایات بسیاری را در این زمینه بیان نموده و به‌ویژه درباره انجام تکالیف دینی به صورت جماعت تأکید کرده است. اصلی‌ترین پایگاه اسلامی برای انجام تکالیف دینی مسجد است، به‌گونه ای که یکی از رسالت‌های پیامبر اکرم(ص)پس از دریافت وحی الهی و رسانیدن آن به مردم، ایجاد پایگاهی به نام «مسجد» بود تا مکانی برای عبادت و ذکر حق تعالی و تشکیل اجتماعات اسلامی و مردمی باشد.

با ورود اسلام به ایران‌، مساجد برای تحقق آرمان‌های اسلامی در شهرها و روستاهای کشور استقرار یافتند و اینک پس از گذشت قرن‌ها از پیدایش اسلام، مسجد نه تنها اعتبار و ارزش خود را حفظ کرده، بلکه همواره در برهه‌های گوناگون زمانی، نقش مهمی در تحوّلات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی داشته است. به ویژه در دوران انقلاب اسلامی و هشت سال دفاع مقدس، مسجد مکانی برای بسیج، آموزش، سازمان دهی و پشتیبانی نیروهای مردمی بوده است.

در این میان، حضور جوانان در کنار سایر قشرهای مردم مشاهده می‌شود. اما در سال‌های اخیر، به عللی حضور و مشارکت جوانان در این مکان مقدّس کاهش داشته است. با توجه به این مقدّمه و با عنایت به جایگاه عظیم مسجد در دین اسلام، این پژوهش کوشیده است مشارکت جوانان را در مسجد با تأکید بر نقش خانواده بررسی کند.

شرح و بیان مسئله پژوهشی‌

در میان همه ادیان و اقوام و ملل گوناگون، مکان‌هایی وجود دارد که از قداست و اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و محل عبادت آنها است. مسیحیان به کلیسا یا کلیسه‌، یهودیان به کنیسه یا کنیسا‌، زرتشتیان به آتشکده که پرستشگاه آنان است‌، می‌رفتند. گوشه‌گیران و زاهدان نصارا، که آن ها را «راهبان» نیز می‌گویند، به صومعه و دراویش و متصوّفه در مکانی به نام «خانقاه یا خانقه» گرد هم جمع می‌شدند. چون اسلام یک مکتب جهانی و جاودانی است و داعیه هدایت و رهبری بشریت را دارد‌، از ضرورت وجود یک مکان مشخص و پایگاه استوار در رابطه با عرضه قوانین خود و تعلیم و ارشاد مردم در تشکیل نظام اجتماعی عادلانه غافل نمانده و لزوم بقای آن را به همه مردم و پیروان خود ابلاغ نموده است. این پایگاه، که از مظاهر شکوه و عظمت اسلام است، «مسجد» نام دارد.

در فرهنگ اسلام، برترین و اصیل‌ترین محفل برای عبادت و تقرّب جستن به خداوند متعال‌، مسجد است. (کدخدایی‌، 1390‌، ص‌8) بنابراین، هر دینی کانونی برای اجتماع پیروانش و انجام مراسم عبادی و تبلیغی خود ایجاد می‌کند. مسجد نیایشگاه و محل گردهمایی مسلمانان است. مساجد همواره در طول تاریخ شکل‌گیری خود، دارای اثرات سیاسی‌، اجتماعی و فرهنگی درجامعه اسلامی بوده و در زمینه‌های گوناگون، همچون تقویت انسجام اجتماعی، ارتقای مشارکت مردمی‌، افزایش امنیت اجتماعی، ایجاد تنوّع عملکردی و ارتقای حس تعلّق مکانی نقش داشته‌اند.

 ازآن رو که کارکردهای مساجد در ارتباط با مردم و به‌ویژه جوانان قرار دارد برای موفقیت‌، به حضور مردم و مشارکت آنان در امور مساجد نیاز دارد و نیاز به چنین حضوری است که موجب شده خداوند در قرآن کریم، مردم را به سوی مساجد دعوت کند: وَأَقِیمُواْ وُجُوهَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ (اعراف: 29) باوجود اهمیتی که مسجد در بین مسلمانان، به ویژه شیعیان دارد، مطالعاتی که درخصوص مساجد صورت گرفته، حاکی از آن است که مشارکت در مساجد، به‌ویژه در بین جوانان، کاهش یافته است. (کاظمی‌، فرجی، 1388، ص 78) جوانان به عنوان آینده‌سازان جامعه اسلامی، از بزرگ‌ترین سرمایه‌های این کشور به شمار می‌روند و تلاش در جهت توسعه آگاهی‌های دینی آنان از اهمیت بسزایی برخوردار است.

اگر معرفت جوانان به آموزه‌های دینی و زلال معارف دین از رشد و نمو مطلوبی برخوردار باشد شخصیت دینی آنان به‌گونه‌ای شایسته شکل خواهد گرفت و هنگام ورود به جامعه اسلامی تأثیر شگرفی بر آن جامعه خواهند داشت. یکی از مکان‌هایی که می‌تواند شخصیت جوان را مطابق آموزه‌های دینی بارور سازد و روح خداجویی و عدالت‌خواهی را در اعماق وجود آنان ریشه‌دار سازد مسجد است که کانون انسان‌سازی است. جوانان با برخورداری از نیازهای دوران جوانی، بیش از دیگران خواستار و علاقه‌مند مشارکت فعّال‌، به‌ویژه در عرصه‌های اجتماعی، هستند.

جوان بودن جمعیت کشور و مطرح بودن جوانان به عنوان سرمایه‌ها و آینده‌سازان جامعه موجب گردیده است این موضوع به عنوان مسئله‌ای اجتماعی بروز کند. اما اینکه جوانان امروز چه نقش و تأثیری در آینده جامعه از خود بروز خواهند داد به چگونگی ورود آنان به جامعه و گرفتن الگو و ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی بستگی دارد که در جامعه‌شناسی، تحت عنوان «جامعه‌پذیری و اجتماعی شدن» از آن یاد می‌شود.

اصولاً شکل گیری هر رفتاری نیاز به زمینه‌هایی دارد و ارتباط جوانان با مساجد نیز از این قاعده مستثنا نیست. همچون بسیاری از رفتارهای دیگر، باید زیرساخت چنین رفتاری در خانواده پی ریزی شود. در واقع، هرجا سخن از مسائل تربیتی است، اولین و مهم ترین پایگاهی که باید محل توجه باشد خانواده است. در تربیت کودک، خانواده چنان اهمیتی دارد که گروهی از روان شناسان معتقدند: شخصیت بچه‌ها در 5 سال اول زندگی شکل می‌گیرد و ریشه تمامی مسائل و مشکلات را باید در این دوره جست‌وجو نمود.

در واقع، می‌توان خانواده را اولین نقطه تربیت اجتماعی و مهم ترین عامل نفوذ ارزش‌ها و هنجارهای جامعه در شخصیت افراد دانست. خانواده به عنوان «گروهی از افراد، که با یکدیگر پیوندی بر پایه همخونی (نسبی) یا ازدواج (سببی) و یا فرزند‌پذیری دارند»، تعریف شده است. (ساروخانی، 1370، ص131) بدین روی، خانواده نقش زیادی در شکل‌گیری رفتار و شخصیت جوانان دارد و این تأثیرگذاری را می‌توان در مشارکت جوانان در عرصه‌های اجتماعی و بسترهای اجتماعی مشاهده کرد؛ چنان که اندرسون مشارکت اجتماعی را اساساً یک ویژگی خانوادگی دانسته و معتقد است: چنانچه والدین روحیه مشارکت‌جویی داشته و در سطح بالایی مشارکت اجتماعی داشته باشند‌، فرزندانشان نیز مشارکت اجتماعی بالایی خواهند داشت. (وحیدا و نیازی، 1383، ص118)

نسل جوان در ایران بیشترین تعداد جمعیت دانشگاهی را تشکیل می‌دهند و دانشجویان یکی از مهم ترین اقشاراجتماعی هستند که به اقتضای عوامل گوناگونی همچون جوان بودن‌، تحرّک‌، استقلال‌خواهی، نوجویی و آرمان‌گرایی انگیزه بالایی برای مشارکت در عرصه‌های گوناگون دارند. همچنین دانشگاه از یک سو، کانون فعالیت‌های مختلف است و به گونه ای بستر‌های مناسبی را برای مشارکت دانشجویان در هر عرصه‌ فراهم می‌کند. بدین روی باتوجه به نقشی که دانشجویان در آینده کشور از لحاظ اداره امور و فعالیت‌ها دارند‌، پژوهش حاضر به بررسی تأثیر نقش خانواده بر مشارکت جوانان (مشارکت در مساجد) می‌پردازد.

بنابراین، سؤال تحقیق حاضر این است: خانواده چه تأثیری بر مشارکت جوانان (دانشجویان) در مساجد دارد؟

 اهمیت و ضرورت تحقیق

پژوهش‌ها ثابت کرده اند که توسعه به مثابه واقعیتی مطلوب دارای ابعاد گوناگونی است. در جهان معاصر، ارتباط متقابلی که بین ابعاد توسعه از جمله توسعه فرهنگی (Cultural development) و توسعه اجتماعی (Social development) وجود دارد، مورد توجه اندیشمندان و متفکرین قرار گرفته است؛ زیرا دیگر ابعاد توسعه همچون توسعه اقتصادی‌، (Economic development) توسعه سیاسی ((Political development و به‌ویژه توسعه اجتماعی بدون توجه به توسعه فرهنگی و توسعه منابع انسانی امری کاملاً دور از دسترس است. یکی از ارکان مهم توسعه فرهنگی در جوامع بشری نیز وجود نیروی انسانی فعّال و متعهد است. براین اساس، ضرورت تعلیم و تربیت و پرورش نیروی انسانی پارسا‌، کارآمد توانا و متخلّق به اخلاق اسلامی و دینی به مثابه یکی از شاخص‌های توسعه فرهنگی در تحقق دیگر ابعاد توسعه، واقعیتی انکارناپذیر است.

 برای رسیدن به این مهم، مساجد به عنوان مهم ترین کانون دین اسلام برای اجتماع مسلمانان، بسیار تأثیرگذارند؛ زیرا مساجد با قدرت معنوی خود، همواره توانسته اند نیروهای متدیّن‌، معتقد، فعّال و عالم را پرورش دهند تا در مواقع حسّاس، از دین و مملکت دفاع کنند و حاضر به همه نوع فداکاری، حتی نثارجان خویش باشند. از این رو، ضرورت برنامه‌ریزی برای پیوند کودکان و نوجوانان و به‌ویژه جوانان با مساجد بیش از پیش احساس می‌شود.

 باتوجه به اینکه مسجد پایگاه اصلی دین و بخش معنوی حیات انسان در جامعه اسلامی است، مشارکت جوانان در مساجد می‌تواند مقدّمه‌ای برای حضور آنان در فعالیت‌های اجتماعی باشد. روحیه مشارکت‌جویی از شاخص‌های سنجش توسعه اجتماعی است. مشارکت در مساجد می‌تواند ضمن پرورش نیروی انسانی متعهد و متخلّق به اخلاق اسلامی موجب ارتقای توسعه اجتماعی گردد.

یونیس و همکاران او بر این باورند که مشارکت اجتماعی در سطوح گوناگون، در ساختن هویّت مدنی جوانان نقش مؤثری ایفا می‌کند. این ویژگی مدنی در دوره بزرگ سالی واسطه رفتار مدنی خواهد بود. تجربه حاصل از مشارکت، جوانان را متوجه این نکته می‌سازد که کنش های اجتماعی به یکدیگر وابسته است. انضباط گروهی رسیدن به اهداف مشترک را تسهیل می‌کند‌، اختلاف نظرها را با گفت‌وگو حل و فصل می‌نماید و دیدگاه‌های مختلف را همسو می‌سازد. (به نقل از ذکائی، 1386، ص150)

بنابراین، مشارکت جوانان در اعمال جمعی، به‌ویژه مساجد، نقش زیادی درافزایش مسئولیت‌پذیری و گسترش روح همکاری و تعاون در آن ها و بالا رفتن اعتماد به‌نفس و نیز توانمند‌سازی آن ها دارد و داشتن نیروی انسانی با این ویژگی ها شرط لازم برای رسیدن به توسعه، به ویژه توسعه فرهنگی و اجتماعی، است. خانواده یکی از نهادهای مهمی است که می‌تواند در محقق شدن این امر مؤثر باشد، اگرچه در سال‌های اخیر، بسیاری از مؤسسات و سازمان‌ها در رقابت با خانواده‌، سعی دارند بسیاری از وظایف و کاکردهای خانواده را برعهده گیرند. با وجود این، خانواده هنوز هم به عنوان مهم ترین عامل جامعه‌پذیری و عمده‌ترین نظامی که وظیفه حفظ و انتقال نظام ارزشی را برعهده دارد، شناخته می‌شود.

تأثیراتی که خانواده بر کودک می‌گذارد از این نظر حایز اهمیت است که او تا مدتی طولانی به این گروه وابستگی دارد. تحقیقی در خصوص ارزش‌های اجتماعی انقلاب، نشان می‌دهد در خانواده‌هایی که در آن ها والدین به ارزش‌های اجتماعی پای بندی بیشتری دارند‌، فرزندان شان نسبت به ارزش‌ها پایبندتراز سایر خانواده‌ها هستند. (رمضانی، 1384) اهمیت بحث خانواده و تأثیر آن بر مشارکت نوجوانان و به ویژه جوانان به حدی است که در برنامه چهارم توسعه، یکی از راهبردهایی که برای توسعه و ارتقای مشارکت جوانان مطرح شده توانمند‌سازی نهاد خانواده به منظور تغییر در شیوه‌های پرورشی و تربیتی با هدف شکل‌دهی روحیه مشارکتی در جوانان است تا نسل جوان را برای مشارکت در عرصه‌های فرهنگی جهان آماده کند تا بتوانند در جریان برخورد‌های فرهنگی، که روز به روز بر دامنه آن افزوده می‌شود، و در مقابل از خود بیگانگی و جذب شدن به جریانات فرهنگی بیگانه در امان بمانند. در دنیای امروز، که شاهد امواج تهاجم ها به سمت‌ جوامع اسلامی هستیم و این همه دغدغه و نگرانی‌ در خصوص نسل جوان وجود دارد، تنها راه مصونیت قشر جوان، پناه دادن ایشان در سایه اعتقادات‌، مذهب و دین است.

به‌طور خلاصه، می‌توان اهمیت این مسئله را این گونه بیان کرد:

جوان بودن جمعیت و نیازمندی کشور به این نیروی جوان؛
حسّاس بودن دوره جوانی( دوره بسیار مهمی که در آموزش و تثبیت اعتقادات دینی نقش دارد)؛
نقش مساجد در پرورش نیروهای متدیّن؛
مشارکت جوانان در مساجد که می تواند مقدّمه‌ای برای حضور آنان در فعالیت‌های اجتماعی باشد؛
مشارکت کم رنگ جوانان در عرصه‌های اجتماعی به‌ویژه مساجد (فاصله گیری از نهادهای اجتماعی گرایش به فرهنگ غربی را در پی خواهد داشت)؛
نقش با اهمیتی که خانواده و ساختار آن در تربیت جوانانی با روحیه مشارکت‌جویی دارد.

از آن رو که هر پژوهشی شعاع اطلاعات و دانش ما را نسبت به پدیده در دست مطالعه افزایش می‌دهد، این پژوهش نیز به شناخت عینی و علمی ما نسبت به موضوع کمک می‌کند تا به دور از ذهن‌گرایی، واقعیت مشارکت جوانان در مسجد مشخص، کمّیت آن مشاهده و برخی عوامل مؤثر بر افزایش و کاهش آن ملاحظه گردد و مسئولان از چگونگی آن آگاه شوند و در زمینه شناسایی عوامل مؤثر بر کاهش مشارکت جوانان در مسجد تدابیر لازم را بیندیشند.

بنابراین، مسئله حایز اهمیت این است که با توجه به کاهش حضور مردم در مساجد نسبت به گذشته مشارکت جوانان در مساجد بررسی شود. البته از آن رو که سنّت شمارش «جمعیت اهل مسجد» در ایران وجود ندارد‌، داده‌های دقیق آماری که بتوان به استناد آن میزان دقیق این جمعیت را بیان کرد در دست نداریم؛ اما بیشتر کسانی که درباره دین داری افراد جامعه تحقیق می‌کنند این نکته را تصدیق می‌نمایند. همچنین متولّیان و برنامه‌ریزان امور مساجد نیز این امر را پذیرفته‌اند.

جدول (1): میزان مشارکت در مساجد درسال‌های 1353 – 1382 (فرجی و کاظمی‌، 1388‌، ص78)

سال حضور در مسجد مردها زنان
1353 71 درصد 83 درصد 57 درصد
1374 7/43 درصد 5/47 درصد 1/40 درصد
1379 5/45 درصد
1382 8/41 درصد

 تعریف «مشارکت»

«مشارکت» از نظر لغوی، به معنای همکاری دوجانبه و متقابل افراد برای انجام یک امر، و از منظر جامعه شناسی، نوعی فرایند تعاملی چند سویه است. (ازکیا و غفاری‌، 1380‌، ص‌11)

در معنای وسیع و کلان، «مشارکت» به معنای «شرکت فعّالانه افراد در حیات
سیاسی‌، اقتصادی و فرهنگی و به طور کلی، تمامی ابعاد حیات» است. (ساروخانی‌، 1370، ص521)

«مشارکت» را نوعی کنش هدفمند در فرایند تعاملی بین کنشگر و محیط اجتماعی او در جهت نیل به اهداف معیّن و از پیش تعیین شده تعریف کرده‌اند؛ فرایندی که افراد جامعه به صورت آگاهانه‌، داوطلبانه و جمعی با در نظر داشتن اهداف معیّن و مشخص، در آن شرکت می‌کنند و منجر به سهیم شدن آن ها در منابع اجتماعی می‌شود. (دهقان و غفاری‌، 1384، ص68)

«مشارکت» حاصل روندی پویاست که در آن فرد خواست‌های واقعی خود و جامعه را به درستی می‌شناسد و نه تنها اهداف خود را با اهداف جامعه هم سو می‌یابد‌، بلکه فعالیت خود و جامعه را بدون هیچ‌گونه احساس فشاری با هم می‌آمیزد و نسبت به این آمیزش احساس تعهد می‌کند. (آراسته خو‌، 1386‌، ص‌22)

«مشارکت» درگیری ذهنی و عاطفی افراد در موقعیت‌های گروهی است که آنان را برمی‌انگیزد تا برای دست یابی به هدف‌های گروهی یکدیگر را یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند. (طوسی‌، 1370، ص54)

در این تعریف، سه جزء وجود دارد:

1. درگیری ذهنی و عاطفی: در مرتبه نخست‌، در فرایند مشارکت، شخص با تمام وجود درگیر است. این درگیری از نوع روانی و اجتماعی است.

2. انگیزش یاری دادن‌: فرد در جریان مشارکت، این فرصت را می‌یابد تا قابلیت ها، ابتکارات و آفرینندگی خود را در دست یابی به هدف‌های گروهی بروز دهد.

3. پذیرش مسئولیت‌: مشارکت اشخاص را برمی‌انگیزاند تا افراد در کوشش‌های خود مسئولیت بپذیرند. در فرایند مشارکت، بی مسئولیتی جای خود را به احساس وابستگی و هم سرنوشتی و مسئولیت می‌دهد. (علوی تبار‌، 1379‌، ص15-16)

مراجع

1. آراسته خو‌، محمّد، تأمین و رفاه اجتماعی‌، چ دوم‌، تهران‌، دانشگاه پیام نور، 1386.
2. ازکیا‌، مصطفی و غلامرضا غفاری، «بررسی رابطه بین اعتماد و مشارکت اجتماعی در نواحی روستایی شهر کاشان»‌، نامه علوم اجتماعی‌، ش 17، 1380.
3. بیرو‌، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی‌، ترجمه باقر ساروخانی‌، تهران‌، کیهان، 1370.
4. برگ‌، اتوکلاین، روان‌شناسی اجتماعی، ترجمه علی محمّد کاردان‌، چ هشتم‌، تهران‌، اندیشه، 1368.
5. حدّاد، ایوان یازبک و آدیرث لومیس‌، گسترش ارزش‌های اسلامی در ایالات متحده آمریکا‌، ترجمه افضل وثوقی‌، تهران‌، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1371.
6. دربندی‌، علیرضا، تبیین جامعه‌شناختی علل کاهش حضور مردم در مساجد‌، دفتر پژوهش‌های اجتماعی، 1374.
7. رمضانی‌، مهین، «بررسی رابطه بین پایبندی والدین به ارزش‌های اجتماعی اسلامی و میزان تطبیق فرزندان (دختران) با این ارزش‌ها»‌، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا(س)، 1384.
8. رفیع پور‌، فرامرز، سنجش گرایش روستاییان به جهاد سازندگی‌، تهران، مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی، 1374.
9. روشه‌، گی، جامعه‌شناسی تالکوت پارسونز‌، ترجمه عبدالحسین نیک گوهر‌، تبیان‌، 1376.
10. ریتزر‌، جورج، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر‌، ترجمه محسن ثلاثی‌، تهران، علمی، 1375.
11. دانش مهر‌، حسین و رشید احمدرش، «بررسی نگرش‌های اجتماعی روستاییان نسبت به مشارکت اجتماعی»‌، توسعه روستایی، دوره اول‌، ش 1، 1388.
12. دهقان‌، علیرضا و غلامرضا غفاری، «تبیین مشارکت اجتماعی و فرهنگی دانشجویان دانشگاه‌های علوم پزشکی شهر تهران‌«، جامعه‌شناسی ایران ، دوره ششم‌، 1384.
13. ذکائی‌، محمّد سعید، جامعه‌شناسی جوانان ایران‌، تهران، آگه‌، 1386.
14. ساروخانی‌، باقر، دائره‌المعارف علوم اجتماعی‌، تهران، کیهان، 1370.
15. ــــــــــــــــــــــــ ، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران‌، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1382.
16. سیف‌، علی اکبر، تغییر رفتار و رفتاردرمانی‌، نظریه‌ها و روش‌ها‌، تهران، دانا، 1383.
17. شایگان‌، فریبا، تبیین جامعه‌شناختی مشارکت مردم در مساجد‌، تهران، جامعه‌شناسان، 1389.
18. صدیقی اورعی‌، غلامرضا، جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران‌، جهاد دانشگاهی، 1374.
19. ضرابی، عبدالرضا، «نقش عوامل مؤثّر در جذب نسل جوان به مسجد از دیدگاه جوانان در استان کرمان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد‌، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1376.
20. طوسی‌، محمّدعلی، «مشارکت به چه معناست»‌، مدیریت دولتی‌، دوره جدید‌، ش سیزدهم‌، تهران‌، انتشارات مرکز آموزش مدیریت دولتی، 1370.
21. علوی تبار‌، علیرضا، بررسی الگوی مشارکت شهروندان در اداره امور شهرها (تجارت جهانی و ایرانی)، تهران‌، سازمان شهرداری، 1379.
22. قاسمی‌، علی‌، جواد آقامحمدی‌، و عزیز اسدی، «بررسی نقش والدین در هدایت فرزندان به نماز جماعت و مسجد مطالعه موردی شهرستان دیوان دره و سرو آباد»، ماهنامه مهندسی فرهنگی‌، سال چهارم‌، ش 39 و40، 1388.
23. کاظمی‌، عباس و مهدی فرجی، «بررسی وضعیت دینداری در ایران (با تأکید بر داده‌های پیمایش‌های سه دهه گذشته)»، فصل‌نامه تحقیقات فرهنگی‌، دوره دوم، ش 6، 1388.
24. کدخدایی‌، سمیّه‌، «جایگاه مسجد در گسترش فرهنگ اسلامی از دیدگاه قرآن و روایات در قرن اول و دوم هجری»‌، پایان‌نامه کارشناسی ارشد‌، تهران، دانشگاه تهران، 1390.
25. محسنی‌، منوچهر، «بررسی آگاهی‌ها‌، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی- فرهنگی در ایران»‌، تهران، 1379.
26. وحیدا، فریدون و محسن نیازی، «تأمّلی در مورد رابطه بین ساختار خانواده و مشارکت اجتماعی در شهر کاشان»‌، نامه علوم اجتماعی، ش 23، 1383.
27. ــــــــــــــــــــــــ ، «بررسی موانع مشارکت در کاشان»‌، پایان‌نامه دکتری‌، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1380.
28. یزدان پناه‌، لیلا و فاطمه صمدیان، «تأثیر ویژگی‌های فردی و اجتماعی بر مشارکت اجتماعی زنان کرمانی‌«، مطالعات زنان‌، سال ششم‌، ش 2، 1387.
29. Stolzenberg, R. M., Blair, L. & Waite, L. J., Religious participation in early adulthood: Age and Family Life cycle effects on church membership, American sociological review, 1995.

نویسندگان:

سیدعلی هاشمیان‌فر: استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه اصفهان

 فریبا شایگان: استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه علاّمه طباطبائی

 مصطفی سعیدی: کارشناس ارشد رشته شیعه‌شناسی دانشگاه اصفهان

فصلنامه شیعه شناسی شماره 50

ادامه دارد…

درباره ی

همچنین ببینید

دیدار رییس فدراسیون بوکس با پورابراهیمی

به گزارش اخبار مذهبی مصلی به نقل از خبرنگار گروه استان های باشگاه خبرنگاران جوان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *