خانه / محیط‌زیست و منابع طبیعی؛ مسئولیت‌ها و وظایف مردم و مسئولین

محیط‌زیست و منابع طبیعی؛ مسئولیت‌ها و وظایف مردم و مسئولین

هرساله مقام معظم رهبری در روز درختکاری (15 اسفند)‌ و هفته منابع طبیعی، ‌اقدام به کاشتن نهال می‌نمایند. این اقدام نمادین نشانگر دیدگاه خاص ایشان به مسئله محیط‌زیست و جایگاه آن در نظام برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری کشور و نیز وظیفه مردم نسبت به این موضوع به‌عنوان افراد جامعه که از این مواهب الهی بهره‌مند می‌شوند،‌ هست. این رویکرد و اقدام عملی ایشان که در سال‌های متوالی شکل گرفته و‌ مبتنی بر مبانی و نظام فکری دین مبین اسلام در رابطه با محیط‌زیست است؛ نظام واره فکری جمهوری اسلامی را نسبت به محیط‌زیست بیان می‌نماید و نیز نشان‌دهنده این است که مواجهه با این موضوع نیازمند تعاملی جدی اما با روش‌ها و تعالیم اسلامی و بر مبنای برنامه پیشرفت بومی کشور هست. در این نوشتار ضمن بیان اهمیت توجه به موضوع محیط‌زیست در اسلام که خود مبنایی برای طرح مبنای فکری و الگوی برنامه‌ریزی کشور در این رابطه می‌تواند محسوب شود، ‌به بیان رویکرد مقام معظم رهبری در رابطه با تعامل و وظایف مردم و مسئولین با محیط‌زیست و منابع طبیعی می‌پردازیم.
 
وظایف و تعامل افراد جامعه با محیط‌زیست

حفظ و مراقبت از محیط‌زیست و منابع طبیعی در اندیشه اسلامی از جایگاه والایی برخوردار بوده و نعمتی برای همه نسل‌های بشر محسوب شده و محدود به گروهی خاص در زمان و مکان مشخصی نیست.[1] به همین دلیل هر انسانی موظف است با آن به‌گونه‌ای برخورد کند که حق دیگران را تضییع نکند، چون با ضرر رساندن‌، نابود ساختن و یا استفاده بیش‌ازحد آن حق استفاده دیگران و نسل‌های دیگر از بین می‌رود. علاوه بر این قرآن انسان‌ها را امر می­کند که در عین استفاده از این منابع،‌ در راه آبادانی آن گام بردارند و تلاش کنند. افرادی که به این موضوع توجه ننموده و به آن ضرر می‌رسانند از «الدّالخصام» هستند چراکه در مورد خصوصیات ایشان قرآن می‌گوید: «اِذا تَوَلّی‌ سَعی‌ فِی الاَرضِ لِیُفسِدَ فیها وَ یُهلِکَ الحَرثَ و النَّسل»[2]؛ حرث و نسل را از بین می‌برد، فاسد می‌کند؛ کشت را – یعنی تولید گیاهی را و تولید انسانی را – نابود می‌کند و از بین می‌برد.[3]

مطابق این آیات افراد جامعه اسلامی در حفظ،‌ نگهداری و استفاده از منابع طبیعی برای نسل‌های حال و آینده مسئولیت جدی دارند. علاوه بر این نکته دیگر این است که افرادی که دچار مشکلات و تمایلات نفسانی هستند بیشترین ضرر را به طبیعت می‌رسانند، چراکه به دنبال تأمین منافع مادی و ارضای نیازهای خود بوده و به همین دلیل با استفاده نامناسب و سودجویانه از طبیعت، حقوق دیگران را تضییع می‌کنند. چنانکه مقام معظم رهبری می‌فرمایند‌ «خودخواهی و متابعت از هوای نفس از سوی برخی انسان‌ها و نادیده گرفتن حقوق دیگران،‌ تعادل میان رابطه انسان و طبیعت را برهم زده و بحران‌های محیط زیستی را ایجاد نموده است.»[4] در حقیقت «نادیده گرفتن محیط طبیعی زیست انسان هم نتیجه طغیان، خودبینی و خودخواهی در مقابل طبیعت است.»[5]  
با نگاهی به تاریخ تحولات غرب مشاهده می‌نماییم که دولت‌های غربی با مبنا قرار دادن تفکر مدرن و محور قرار دادن تمایلات و نیازهای انسان و ترویج فرهنگ مصرف‌گرایی و کسب سود بیشتر، به استفاده بیش‌ازاندازه از طبیعت اقدام نمودند. پیامدهای ناگوار این برنامه قدرت‌طلبانه توسعه،‌ مشکلات بزرگ زیست‌محیطی برای کشورهای جهان و به‌ویژه کشورهای به‌اصطلاح درحال‌توسعه و یا توسعه‌نیافته بوده است؛ چراکه این کشورها به دلیل برخورداری از منابع و ذخایر طبیعی منبع تأمین‌کننده صنایع غربی محسوب می‌شدند‌، لذا با استفاده نادرست و بیش‌ازحد از این منابع کشورها، علاوه بر نابودی ذخایر طبیعی و ایجاد بحران‌های زیست‌محیطی برای آن‌ها، آنان را از استفاده بهینه و ذخیره نمودن منابع طبیعی برای نسل‌های آینده خود محروم نمودند.
 
این برنامه غرب که متکی بر عدم توجه به حقوق کل انسان‌ها به معنای حقوق بشر حقیقی و نیز محور قرار دادن سیاست استفاده بیشتر برای سود و قدرت سیاسی و اقتصادی بیشتر است،‌ همچنان ادامه دارد. چراکه امروزه محیط‌زیست و منابع طبیعی‌ به دلیل استفاده بیش‌ازحد از آن در کمبود جدی قرار گرفته و هر یک از قدرت‌های بزرگ در رقابت برای استفاده از فرصت‌ها و ظرفیت‌های کشورهای دیگر ازجمله کشورهای دارای ذخایر طبیعی ازجمله ایران هستند. در راستای تأمین این نیازها به شناسایی این منابع و ظرفیت‌ها اقدام نموده و حتی از برنامه‌های نفوذ در لایه‌ها و سطوح مختلف جامعه ایران ازجمله قشر دانشگاهی و متخصص کشور نیز بهره می‌برند تا از این طریق بتوانند آینده زیست‌محیطی کشور را پیش‌بینی نموده و برای آن برنامه‌ریزی نمایند.
 
بنابراین اگرچه کشورهای دنیا امروزه به دلیل آسیب‌هایی که از تخریب محیط‌زیست می­برند،‌ حفاظت از آن را در برنامه‌های کلان و اهداف سازمان‌های بین‌المللی و داخلی قرار داده‌اند‌،‌ اما درواقع برنامه توسعه مادی‌ای که هدف اصلی آنان برای تبدیل‌شدن به قدرت‌های واحد جهانی به خواسته‌ها و برنامه‌های سلطه طلبانه است،‌ همچنان در رأس سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه غربی برای سلطه بیشتر قرار دارد و تا این خوی انسانی سرکوب نشود،‌ محیط‌زیست و منابع طبیعی از غارت این قدرت‌ها در امان نخواهد بود. چنانکه مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «تخریب محیط‌زیست معلول نابرابری‌هاى اجتماعى و استفاده‌ی غلط از طبیعت و یکى از عوامل تضییع حقوق انسان‌هاست. متأسفانه در جهان امروز، اقلیتى مرفه و ثروتمند از همه‌ى امکانات و مواهب طبیعى و سالم بهره‌بردارى مى‌کنند، ولى اکثریت ملت‌ها محکوم به زندگى در شرایط محیطى آلوده و غیربهداشتى و تن دادن به عوارض سوء و انواع بیماری‌ها و پذیرفتن بلا و مصیبت و مرگ‌ومیرند.»[6]  
وظایف و مسئولیت دولت‌ها در قبال منابع طبیعی

علاوه بر اینکه لازم است افراد جامعه نسبت به منابع طبیعی احساس مسئولیت نمایند،‌ دولت و سیاست‌گذاران و برنامه ریزان نظام اسلامی به‌عنوان متولیان اداره جامعه نیز باید بر مبنای تعالیم اسلامی و با در نظر گرفتن حقوق طبیعت،‌ در خصوص حفظ منابع طبیعی برنامه‌ریزی نمایند و چنانکه مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «برای ما مسئله‌ای تجملاتی و درجه‌دو نیست؛ یک مسئله حیاتی است. در تلاش ما برای توسعه کشور، اولویت باید در این بخش باشد.»[7]  
در این راستا از یک‌سو در سطح حاکمیتی و اجرایی،‌ باید برنامه‌های مدیریتی و قوانین اجرایی‌ای از سوی دستگاه‌های مختلف کشور وضع شود که مانع اقدامات و سوءاستفاده برخی از اقشار جامعه و ثروت‌اندوزانی که به دنبال تأمین منافع شخصی خود به هر شکلی از منابع طبیعی هستند، گردد و با ارجاع این برنامه‌ها سعی شود از «شیوه‌هاى ناصحیح و غیرعادلانه در تعامل با طبیعت و آلوده ساختن محیط‌زیست در کشورمان» ممانعت به عمل آید تا «جامعه‌ای سالم و به‌دوراز فاصله‌ی طبقاتی» شکل گیرد.[8] این افراد سودجو به شیوه‌های مختلف و به هر بهانه‌ای منابع طبیعی و محیط‌زیست را به‌ویژه در مناطق دارای جاذبه گردشگری و با موقعیت سرمایه‌گذاری سودآور مورد هدف و حمله قرار می‌دهند که شاهد پدیده‌های مختلفی چون زمین‌خواری،‌ کوه خواری و جنگل خواری هستیم و بنا به بیان مقام معظم رهبری به بهانه‌های مختلفی حتی به بهانه کار مذهبی و فرهنگی نیز متوسل می‌شدند ازجمله «تعدی به جنگل‌ها به هر بهانه‌ای اعم از هتل‌سازی و جذب گردشگر و ساخت حوزه‌ی علمیه و برخی توجیهاتِ به‌ظاهر قابل‌قبول».
 
علاوه بر این ‌دولت موظف است که نظارت ویژه‌ای نسبت به سازمان‌های و نهادهای تحت امر خود اعمال نماید و در برنامه‌ها و طرح‌هایی که در راستای توسعه کشور طرح و اجرا می‌شدند، ‌مسئله محیط‌زیست و حفاظت از آن را اولویت اول خود قرار دهد و «این سرزمین را از تضییع خسارت‌بار منابع حیاتی و طبیعی و ضایع شدن درخت، آب‌وخاک نجات بدهند.»[9]چنانکه در سیاست‌های اقتصادی کلان کشور این مسئله از سوی مقام معظم رهبری مدنظر قرارگرفته است. به‌عنوان‌مثال در برنامه‌ی پنجم توسعه[10] بر رشد اقتصادی متناسب با ارزش زیست‌محیطی آب تأکید شده است. همچنین ایشان سیاست‌گذاری‌های کلانی را در مورد موضوع محیط‌زیست به دستگاه‌های اجرایی کشور ابلاغ نموده و تهیه‌ «سند ملی محیط‌زیست» و «پیوست زیست‌محیطی برای همه‌ی طرح‌های عمرانی و صنعتی» را مطالبه نموده‌اند.[11]  
در سطح مبنایی‌تر نیز لازم است که دولت‌ها از اجرای برنامه‌های توسعه‌ای که بر مبنای رشد اقتصادی غربی که مبنای خود را تولید بیشتر بدون در نظر داشتن منافع نسل‌های آینده قرار می‌دهند،‌ اجتناب نمایند و بر این اساس برنامه‌هایی را در دستور کار قرار دهند که تعالیم اسلامی همچون حقوق و مسئولیت‌های افراد جامعه را نسبت به محیط‌زیست و نیز نسبت به نسل‌های آینده مبنا قرار می‌دهند. ازاین‌رو یکی از بحث‌های نظری مهم در الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت، محیط‌زیست و منابع طبیعی است.

علاوه بر این می‌تواند از برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی برای تشویق و آگاه­سازی مردم به مراقبت و حفظ ذخایر و منابع طبیعی،‌ بهره برد و آن را در دستور کار برنامه‌های فرهنگی کشور قرارداد؛ چنانکه در سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری نیز به این موضوع مهم اشاره‌ شده است:«براى از بین بردن این نقیصه‌ى بزرگ و اساسى، باید آگاهى افراد نسبت به مسائل زیست‌محیطى افزایش یابد.»[12] در راستای هر چه موفق‌تر بودن این برنامه می‌تواند از توصیه‌ها و سفارش‌هایی که از ائمه معصومین (ع) نسبت به مسائلی چون درختکاری سفارش شده است بهره برد و این سفارش‌ها را به شیوه‌های فرهنگی و با استفاده از رسانه‌ها و ابزارهای اطلاع‌رسانی در جامعه ترویج و فرهنگ‌سازی نمود تا مردم نیز با این اقدامات به «نقش‌آفرینی برای حفظ محیط‌زیست»[13] تشویق شوند و سبک زندگی اسلامی-ایرانی بر محوریت محیط‌زیست و منابع طبیعی در کشور نهادینه شود. این برنامه‌های فرهنگی می‌تواند آگاهی مردم نسبت به جایگاه و اهمیت محیط‌زیست را بیشتر کند. چنانکه امروزه شاهد شکل گرفتن حرکت‌های مختلف مردمی در قالب تشکل‌ها،‌ گروه‌ها و سمن‌ها برای حفظ محیط‌زیست هستیم.

پی‌نوشت:

[1] «وَ الاَرضَ وَضَعَها لِلاَنام»؛ الرحمن/ 10؛ «خَلَقَ لَکُم ما فِی الاَرضِ جَمیعًا»؛ بقره/ 29
[2]بقره/ 205
[3]بیانات در دیدار مسئولان و فعالان محیط‌زیست، منابع طبیعى و فضاى سبز، 1393/12/17
[4] همان
 [5]بیانات در خطبه‌‌های نماز جمعه‌‌ی تهران‌، 21 مهر 1385
[6]پیام به همایش حقوق محیط‌زیست ایران، 20 خرداد 1382.
[7]بیانات پس از بازدید از مؤسسه‌ی تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، 14 اسفند 1377
[8] پیام به همایش حقوق محیط‌زیست ایران،20 خرداد 1382.
[9]بیانات پس از بازدید از مؤسسه‌ی تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، 14 اسفند 1377
[10]ابلاغ‌شده در 21 دی 1387، قابل‌دسترسی در: http://farsi.khamenei.ir/5389 
[11]بیانات در دیدار مسئولان و فعالان محیط‌زیست، منابع طبیعى و فضاى سبز، 17 اسفند 1393
[12] پیام به همایش حقوق محیط‌زیست ایران،20 خرداد 1382.
[13] بیانات در دیدار مسئولان محیط‌زیست، منابع طبیعی و فضای سبز، 17 اسفند 1393.

گروه فرهنگی-اجتماعی اندیشکده برهان/ محسن اخباری

پایگاه برهان

انتهای متن/

درباره ی

همچنین ببینید

حمایت های جمهوری اسلامی ایران از مقاومت فلسطین ستودنی است

به گزارش اخبار مذهبی مصلی به نقل از ایرنا ، ‘منیر غنام’ یکشنبه شب در …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *