خانه / دینی / روشنفکری دینی در بستر جامعه شناسی تاریخی

روشنفکری دینی در بستر جامعه شناسی تاریخی

 تحلیل روش‌مند تاریخ و جریان‌شناسی اندیشه‌های مقاطع مختلف، در نقطه‌ی عطفشان می‌تواند در تبارشناسی بنیادین نظرات به ماکمک کند. در این مشق، نگاهی گذرا و موجز به مقوله‌ی روشنفکری دینی از این منظر، داشته‌ایم.

برخی انحرافات موجود در کلیسای واتیکان در قرن شانزدهم میلادی، منجر به شکل‌گیری یک جریان رفرمیست یا اصلاح­گر شد که با تقویت این نهضت، گروهی که بیش‌تر متمایل به اصلاحات ساختاری در اندیشه‌ی مسیحیت و با رویکردی اومانیستی یا انسان محور بودند، نقاط ضعف کلیسا را بهانه­ای برای عملکرد خود قرار داده و به نوعی اعتراض (protest) دست زدند. عمده‌ی این اعتراض‌ها با محوریت یک کشیش آلمانی به نام «مارتین ‌لوتر» رهبری می‌شد که در نهایت منجر به شکل­گیری نهضت «پروتستانیسم» گردید که مبدأ جدیدی برای اصلاح در تفکر دینی به حساب می­ آید.

این نهضت جدید، مقارن با پدیده­ای تحت عنوان مدرنیته بود که در قالب یک انقلاب صنعتی در اروپا، ظهور و بروز پیدا نمود. این پدیده، ویژگی­های منحصر به فردی را در قالب یک ظاهر رو به پیشرفت، به نمایش می­گذاشت:

– تکیه بر اومانیسم و اصالت انسان؛

– انکار نیاز بشر به پدیده­های معنوی و تعالیم قدسی؛

– سکولاریسم و قداست­زدایی از امور عرفی دنیوی و ایجاد مرزی میان امور جاری دنیا و امور قدسی و معنوی؛

– تکیه بر اصل پیشرفت­ و ترقی و اصالت­بخشیدن به پیشرفت مبتنی­ بر رفاه­طلبی و عبور از اندیشه­های دینی و ماورایی و حتی عقل­گرایی یونانی.

از این زمان بود که حتی نظریات فیزیک‌دانان مؤمن مسیحی هم‌چون «نیوتون»، توسط افرادی هم‌چون «کانت، دکارت، اسپینوزا و …» دچار قدسی­زدایی شد، تا آن‌جا که خدای معرفی ­شده در اندیشه‌ی دکارت، صرفاً به عنوان مفهوم و ابزاری جهت تصدیق عالم­ ماده و رفع نقص فلسفه‌ی­ او معرفی می­شود؛ لذا نطفه­ای که در رنسانس منعقد گردید، در قالب جدیدی در قرون 17 و 18 میلادی ظهور پیدا نمود. در این دوره و به خصوص در کشور فرانسه، عده­ای مقاله­نویس، روزنامه­نگار، منتقد ادبی و نویسندگانی صاحب­نظر در آرای فلسفی و نظریات اخلاقی، جهت تنظیم یک دایره­المعارف که بیانگر چکیده‌ی دانش‌ها و جهان­بینی عصر معاصر برای مردم و به زبان ساده و عامیانه باشد، گردهم آمدند. این افراد را اصحاب دایره­المعارف، روشنفکر یا روشنگر نامیدند. از این رو، روشنگری یا روشنفکری را می­توان ترجمه‌ی واژه‌ی انگلیسی (Enlightenment) و بیانگر جهان­بینی و بینش حاکم بر دورانی از تاریخ غرب مدرن، دانست.

اگر قصد آن داشته باشیم که بازتاب­های این تحول را در ایران نیز بررسی کنیم و بدانیم که این موج روشنگری در ایران چگونه عملکردی داشته است، می­بایست یک تقسیم بندی مناسب نیز در تاریخ ایران لحاظ نماییم.

با ورود اسلام به ایران و تحت حاکمیت قرارگرفتن این سرزمین توسط والیان و دولت‌های مسلمان، به تدریج مشاهده شد که نقش عالمان دینی در عرصه‌ی تصمیم‌گیری­های حکومتی، افزایش پیدا کرد. می­توان گفت این نقش در دوران صفویه، به بالاترین حجم خود رسید، تا آن‌جا که حاکمان صفوی، جایگاه ویژه­ای برای عالمان دینی در رأس قوای تصمیم­گیری و تصمیم­سازی قائل بودند. هرچند برخی از این نقش‌ها به نوعی نقش تشریفاتی و مشورتی بود، اما این نقش تصمیم‌گیری نیز اوج و حضیضی داشته و گاه، مشاوران به اجرای تصمیم‌های سرنوشت‌ساز، رهنمون بوده‌اند. به حسب اتفاق، این دوران مصادف با صدور محصولات انقلاب صنعتی از اروپا به سایر بلاد دنیا بود که اتفاقاً ایران به عنوان یکی از پیشگامان استفاده از محصولات عصر مدرن، کانون توجه قرار گرفت.

این صدور محصولات، با حضور برخی از کارشناسان و مستشاران اروپایی در ایران همراه بود که علاوه بر وارد ساختن ابزارها و مصنوعات دنیای جدید، به تدریج به ورود مفاهیم فرهنگی متفاوت با آن ابزار نیز مبادرت نمودند و این‌گونه بود که ایران پس از اسلام که می‌رفت تا با همت در حفظ و نشر تعالیم نبوی، به کانونی برای رشد آموزه‌های دینی مبدل شود، سیری قهقرایی را در این زمینه آغاز نمود و به سمت نهادینه ساختن آموزه‌های غربی، راه خود را هموار کرد.

با آغاز سلسله‌ی قاجار در ایران، حضور مستشاران در ایران جنبه‌ی قوی‌تری یافت، تا آن‌جا که در این دوران، حتی دولت‌های غربی به‌طور آشکار در امور داخلی ایران، حضور خود را اعمال می‌داشتند. از اواسط این دوران بود که هسته‌های فراماسونری در ایران شکل گرفت و نخستین روشنفکران ایرانی با ادبیاتی آمیخته با مفاهیم ماسونی،‌ به عضوگیری و نشر اندیشه‌های خود پرداختند. این جنس از جریان روشنفکری تا آغاز استبداد رضاخانی، فعالیت بسیار عمده و جدی از خود بروز می‌داد و موجب تربیت افرادی نیز گردید که به بسط این مدل تفکر و البته با همان روش‌های پیچیده‌ی فراماسونی بپردازند البته این روند طی سال‌های حتی پس از مشروطه نیز به قوت خود باقی بود. از این دسته افراد می‌توان به چهره‌های شاخصی هم‌چون «میرزا صالح شیرازی»، «میرزا ابوالحسن خان ایلچی» و در نهایت «میرزا ملکم خان ناظم الدوله»، «میرزا عبدالرحیم طالبوف» و «آخوند‌زاده» اشاره نمود.

دسته بعدی روشنفکری ایران که حدفاصل استبداد رضاخانی تا به قدرت رسیدن محمدرضا پهلوی در ایران به فعالیت جدی پرداختند، افرادی بودند که به شدت، به تأمین زمینه‌های فرهنگی دوره‌ی پهلوی اول اقدام نمودند و طی 20 سال، زمینه‌هایی را برای وابستگی هرچه کامل‌تر ایران به دولت‌های غربی فراهم نمودند. از این دسته روشنفکران نیز می‌توان به افراد سرشناسی هم‌چون «تقی‌زاده، فروغی، کسروی و …» اشاره نمود که البته در آثار فردی هم‌چون «کسروی»، نوعی از زمینه‌های الحاد هم به شدت قابل دسترسی است.

از آغاز سلطنت پهلوی دوم، مدل‌های متنوعی از روشنفکری در ایران بروز پیدا نمود تا نهایت، انقلاب 1357 پدید آمد. در طی سال‌های آغازین این دوره، گرایش‌های مارکسیستی به شدت فعال شد و مارکیسم به صورت سکه‌ی رایج بازار درآمد. جریان‌های قوی و پرنفوذی هم‌چون «حزب توده» در این میان، نقش غیرقابل انکاری را ایفا نمودند. حتی پس از دستگیری‌های پردامنه‌ی سران حزب در پایان دهه‌ی 20 شمسی نیز هواداران این جریان به طور عمده به نشو و نمای افکار و اندیشه‌های خود پرداختند. در ادامه‌ی این جریان، افرادی هم‌چون «محمد نخشب»، به ایجاد نوعی تفکر التقاطی دست زدند و شاخه‌ی سوسیال دموکرات را پدید آوردند البته در کنار حضور قدرتمند سوسیالیست‌ها، جبهه‌ای نیز که دارای تفکرات عمدتاً متمایل به لیبرالیسم بود نیز پدید آمد که از این دسته نیز برخی از چهره‌های شاخص جبهه‌ی ملی، حضور پر رنگ‌تری را رقم می‌زدند؛ البته در میان این چهره‌ها نیز قوت و ضعف این وابستگی به شکل ملموس دنبال می‌شد. برای مثال، در آثار مرحوم «مهدی بازرگان» می‌توان رگه‌های روشن‌تری از حضور دین را به نسبت سایر هم مسلک‌های دوران او مشاهده نمود اما با توجه به نشو و نمای افکار سوسیالیستی، ‌این تفکر که به ظاهر جنبه‌های مردمی‌تری در آن مشاهده می‌شد، قوت درونی بیش‌تری گرفت. در این زمان، برخی هم‌چون مرحوم دکتر «شریعتی» کوشیدند تا با احساس تعهد به مایه‌های دینی، طرحی نو را در برابر این گفتمان آغاز نمایند که البته تا حدی نیز از برخی مؤلفه‌های رایج آن زمان، متأثر بود.

در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، سیر روشنفکری دینی، مدل دیگری را دنبال نمود. نمونه‌های بارزی از این طرز تفکر را می‌توان در طرح موضوع «قبض و بسط تئوریک شریعت» از جانب دکتر «سروش» دانست که به تبع، نتیجه‌ی آن منجر به «بسط تجربه‌ی نبوی» و در نهایت قداست زدایی از وحی در مصاحبه‌ی (The Word of Mohammad) وی گردید و نیز طرح مباحث عقلی و دینی از جانب «محمد مجتهد شبستری» که در نهایت به مدل‌های خاص قرائت وی از دین، منجر گردید؛ البته در همین سیر نیز افرادی هم‌چون «مصطفی ملکیان»، این ترکیب یعنی روشنفکری دینی را ترکیبی پارادوکسیکال می‌دانند و این ترکیب را دارای 7 پیش‌شرط می‌دانند که در صورت تحقق نیافتن، روشنفکری دینی معنای نامفهومی خواهد بود. این شرایط عبارت‌اند از:

1. مشکل ما، جمع بین دین و مدرنیته است.

2. روشنفکری دینی، امری ممکن است.

3. روشنفکری دینی، امری مطلوب است.

4. وحی، محبت معرفت شناختی دارد.

5. آن‌چه اکنون در اختیار ماست، وحی است.

6.کدام نظریه است که به واسطه‌ی آن وحی را تفسیر می‌کنند؟

7. چرا باید اسلام را از میان سایر ادیان انتخاب کرد؟

دیگر افرادی هم‌چون «هاشم آغاجری» نیز نقدهای جدی به این جریان دارند. در عین این‌که خود نیز موضوع برخی از انتقادهای خود قرار می‌گیرند. در واقع می‌توان دسته‌ی دوم روشنفکری دینی را در سه محور: «تجربه‌ی دینی، عقلانیت دینی و معنویت دینی» با رهبری «سروش، کدیور، مجتهد شبستری و ملکیان» خلاصه کرد اما در نهایت باید گفت که این واژه را می‌توان با یک بار مثبت نیز ارزیابی نمود.

در کنار افرادی که از آن‌ها نام برده شد، مصلحان اجتماعی هم‌چون «سیدجمال‌الدین اسدآبادی، مرحوم نائینی، مرحوم علامه طباطبایی و …» نیز بوده‌اند که با ارایه‌ی گفتمان‌های خاص خود و مبتنی بر آموزه‌های دینی، تأثیراتی شگرف را در میان نسل‌های پس از خود،‌ پدید آورده‌اند.

تلاش علامه طباطبایی در ارایه‌ی نوعی از گفتمان دینی، زمینه ساز بروز نسل جدیدی از روشنفکران دینی هم‌چون شهید مطهری شد. این نوع از روشنفکری دینی در قالب سومی جای می‌گیرد که در آن توجه به ذات دین، بر تلاش تطبیق دین با مبانی مدرن غلبه دارد.

در مقام جمع‌بندی، روشنفکری دینی در مسیر بودن متأثر از مبانی روشنفکری بوده که در دسته‌ی اول جای می‌گیرد و در مسیر شدن با دو هویت شکل گرفت. دسته‌ی دوم با نگاه به دین از زاویه‌ای خاص رهبری روشنفکری دینی معاصر را به دست گرفت و دسته‌ی سوم با تعریف جدید از گفتمان دینی و توجه به جوهره‌ی دین روش جدیدی را پایه‌گذاری کرد. 

آرش ضیایی: کارشناس مسایل سیاسی

پایگاه برهان

انتهای متن/

درباره ی

همچنین ببینید

مطالبات روشنگری و آزادی‌های دیکته شده غربی‌ها ثمره عمل نکردن به مباحث دینی است

مهدیا وهابی، عضو جمعیت بانوان فلرهیخته استان کردستان در گفت‌وگو با ایکنا از کردستان، اظهار …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *