خانه / مذهبی / راه‌های مهار و تربیت قوّة خیال بر مبنای حکمت اسلامی

راه‌های مهار و تربیت قوّة خیال بر مبنای حکمت اسلامی

چکیده

قوۀ خیال در نزد حکمای مسلمان جایگاهی ویژه دارد و در تمام عرصه‌‌های زندگی بشری – به‌ویژه در کسب کمالات انسانی – نقشی جدّی ایفا می‌‌کند؛ در عین‌ حال، اصلاح و نگه‌‌داشت حدّ این قوّه، نیازمند مراقبت‌‌های فراوانی است. حکمای مسلمان با شناختی دقیق از این قوّه و طبیعتش، بر مبنای همان مباحث حِکمی، روش‌‌هایی را برای حفظ و تربیت این قوه – در راستای تکامل انسانی – بیان  کرده و برشمرده‌اند؛ هرچند باب مستقلی را به این بحث اختصاص نداده‌‌اند. این مقاله کوشیده تا این راه‌‌ها را که در منابع گوناگون تنها به اشاره آمده‌اند، جمع و تبیین کند. مشغول داشتن قوّۀ خیال به حواس ظاهری، قرار دادن این قوّه در تحت فرمان قوّۀ عاقله، برنامه‌‌هایی چون مراقبت، تمرکز و توحّد و کسب فضائل اخلاقی‌‌ای چون صداقت، نیز اعتدال بخشیدن به مزاج و عمل به برخی اَذکار همچون تلاوت فراوان آیات سُخره، از جمله راه‌‌های پیشنهادی حکما برای مهار و تربیت قوۀ خیال است که در این مقاله بدان‌‌ها پرداخته شده است.

تازه های تحقیق

طبیعتِ قوۀ خیال با فرافکنی و بازیگری بسیار سازگار است و از همین رو، مهار این قوّه در تحت سیطرۀ عقل کاری بس دشوار است؛ کاری که انسان‌ها برای بهتر زیستن و به‌خصوص سالکین برای استکمال بسیار بدان محتاج‌‌اند. بهترین راه‌‌های تربیت این قوّه را در متون حکیمان مسلمان می‌‌توان یافت؛ زیرا ایشان با شناخت دقیقی که از این قوّه و طبیعت آن دارند، می‌‌توانند مؤثرترین راه‌‌ها را که مبتنی بر مباحث دقیق حکمی و فلسفی است، پیشنهاد دهند؛ ولذا شاید این راه‌‌ها بهترین پاسخ به پرسش «چگونگی مهار قوّۀ خیال» باشند. دو راه را ‌‌‌ابن سینا به صراحت برای مهار خیال بیان می‌‌دارد؛ یکی درگیری قوۀ خیال با قوای مادون یعنی حواس پنج‌گانه و دیگری، سپردن عنان خیال به دست سلطان قوای نفس یعنی قوّه عاقله است. برخی از این راه‌‌ها مبتنی بر اراده و تمرین است؛ برنامه‌‌هایی چون مراقبت، تمرکز و توحّد، از این قبیل‌‌اند. کسب فضائل اخلاقی‌‌ای چون صداقت، و توجّه به بدن به عنوان مرکب نفس در اعتدال مزاج و عمل به برخی اذکار همچون تلاوت فراوان آیات سُخره، نیز از جمله راه‌‌های پیشنهادی حکما، برای مهار و تربیت قوۀ خیال است که از متون حکمی اسلامی برمی‌آید. در این میان، راه مراقبت به عنوان بهترین و کارآمدترین راه‌‌کار برای مهار این قوّه معرفی شده است.

کلیدواژه ها: نفس؛ قوّۀ خیال؛ مهار؛ تربیت؛ حکمت اسلامی

نویسندگان:

محسن ترکمان: کارشناس ارشد دانشکده الهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی

 زهرا پورسینا: دانشیار گروه فلسه دانشگاه شهید بهشتی

فصلنامه پژوهش های فلسفی – کلامی – دوره 19، شماره 73، پاییز 1396.

برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید.   

درباره ی

همچنین ببینید

خوشرو: صهیونیست‌ها و سعودی‌ها پیش چشم سازمان ملل غیرنظامیان را می‌کشند

به گزارش اخبار مذهبی مصلی به نقل از  گروه بین‌الملل باشگاه خبرنگاران جوان، غلامعلی خوشرو، …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *